Kino klub Split

Pretraživač

Newsletter

Home

Linkovi

Korisnici

Log In

Projekcija: Donald Richie – Retrospektiva (Set 2: 1962-1967)

U petak 29. lipnja s početkom u 20.30 h u projekcijskoj dvorani Kino kluba Split možete odgledati drugi projekcijski set iz kratkog dvotjednog ciklusa eksperimentalnih filmova Donalda Richiea (1924-2013). Donald Richie za života je insistirao na profesionalnom određenju sebe kao publiciste, kompozitora i/ili likovnjaka, a vlastite je sineatske projekte (snimio ih je preko trideset, od čega je službeno pri Američkom filmskom arhivu pohranjeno šest radova) tretirao kao uzgredni hobi za koji nikada nije bio pretjerano motiviran, kako u produkcijskom smislu, tako i po pitanju plasmana. Kao ugledni japanolog i naturalizirani Japanac rođen u SAD-u, te promotor američke underground kinematografije i sveučilišni profesor (a privatno i otvoreni biseksualac), Donald Richie je ostavio neizbrisiv, moglo bi se kazati – kanonski, trag u povijesti globalne filmske avangarde. Projekcije petkom u Kino klubu Split edukativnog su karaktera, organizirane za članove i sve ostale koji žele prisustvovati. Ulaz je besplatan, svi su dobrodošli…

 

Drugi set dvotjednog retrospektivnog ciklusa filmova Donalda Richiea integrira preostala tri autorova formalno arhivirana uratka koji su, kao i materijal prikazan prošlog petka, specifičan amalgam klasične japanske sineatske avangarde s ishodišnom ulogom Teinosukea Kinugasae (1896-1992), potom bogate tradicije američke undergound produkcije, te stilski donekle kompatibilnih opusa klasičnih eksperimentalnih redatelja poput satiričnog Jamesa Broughtona (1913-1999) ili vodviljski grotesknog weimarskog pionira Karla Valentina (1882-1948). Filmski rukopis Donalda Richiea zaživio je i okviru suvremene eksperimaalne kinematografske prakse, zahvaljujući prvenstveno autorima vezanim uz koncept raspoznatljiv pod nazivom Cinema of Transgression (Nick Zedd, Kembra Pfahler, Tessa Hughes-Freeland, Casandra Stark, Beth B, Tommy Turner, Richard Kern i Lydia Lunch), te u širem specifičnom kontekstu kinematografskog trash senzibiliteta, kao i dijelu opusa konvencionalnijih autora poput Jima Jarmuscha (1953).

 

SET LISTA 29.06.2018. :

 

Wargames (Ratigranja; 1962)

Ovaj dvadeset dvominutni crno bijeli film dramaturški je koncipiran kao parafraza klasičnog literarnog motiva o konfliktu infanata na kojem se temelji i roman Lord of the Flyes (1954) britanskog nobelovca Williama Goldinga (1911-1993) prema kojem je kazališno – filmski veteran Peter Brook (1925) godinu nakon Richievog sirovog eksperimenta snimio istoimeni klasik nominiran za Zlatnu palmu u Cannesu 1963. Pozonicu odvijanja sukoba čini opustjela pješčana plaža (japanska prefektura Chiba) dok u dubini plana valovito more uslijed tropske ciklone iritira izraziti pozadinski šum koji je, uz povremene naznake atonalnih fanfara, jedina zvučna kulisa filma. Nakon razigranog početnog okupljanja malih golišavih dječaka (potencijalnih novih japanskih ratnika) simboličnim činom povlačenja zalutale koze za rogove dječica se počinju nasumično mlatiti. U metežu koji zahvaljujući konfuznom montažnom postupku dokida jasnu predodžbu o razlozima naglog ugibanja prethodno vidno konsternirane životinje, agresija se odjednom stišava, te maleni akteri postupno dokidaju međusobno hrvanje i mlataranje u nakani da zajedničkim snagama pijeskom zatrpaju krepalu beštiju. Koza kao semantička preinaka (metafora) razloga izbijanja konflikta, te istovremeno i seksistički simbol ženskog prkosa (potencijalni podkontekstualni primarni motiv) zahvaljujuči scenografskoj limitaciji na opustjeli pejzaž manifestira se istovremeno i kao svojevrsni ratni ulog i nagrada najboljem ratniku, a u patosu odbijanja crkotine od ostatka malodobne družine koja napusti poprište borbe i usamljene lamentacije nad istom (crkotinom) od strane jedinog preostalog dječaka moguće je (koristeći se dubinskom analizom) isčitati specifičnu traumu karakterističnu za pubertetski psihološko formativni razvoj reprezenata LGBT populacije kojoj je pripadao i biseksualni Donald Richie. Kao koautor filma potpisan je slavni japanski koreograf Tatsumi Hijikata (1928-1986).

Trajanje: 22:08

Država: Japan

Jezik: zvuk bez teksta

Tehnika: cno-bijelo

 

Atami Blues (1962)

Dvadesetominutni film Atami Blues egzibicionistička je parafraza temeljnih stilskih odrednica ranih radova francuskih novovalnih redatelja poput Françoisa Truffauta (1932-1984), Jean-Luca Godarda (1930), Érica Rohmera (1920-2010), Claudea Chabrola (1930-2010) ili Jacquesa Rivettea (1928-2016). Za razliku od prethodno naznačenih prauzora, zahvaljujući prvenstveno dinamičnijoj montaži i slobodnijoj kompoziciji kadra, Atami Blues se s vremenske distance čini similarniji radovima marginalne grupe Zanzibar predvođene Philippeom Garrelom (1948) koja je aktivno djelovala nešto kasnije (1968-1970). Zahvaljujući specifičnom tretmanu (nametanju) izoliranih detalja, što povremeno prekida kontinuitet simplificirane temeljne dramaturgije, u ovom je Richievom eksperimentu donekle (sve)prisutna i tradicija japanske kinematografije, prvenstveno zahvaljujući raspoznavanju elemenata filmskog rukopisa Yasujirōa Ozua (1903-1963). Narativnu srukturu posloženu bez dijaloga tvore etape procesa zavođenja u pozadini kojih se nameću scenografske konture izoliranog hotelskog resorta na obali japanskog grada Atamia (prefektura Shizuoka), s naglaskom na temalne kupke kao poprište konačnog ženskog okupljanja. Jednodnevni flert okončava se udaljavanjem muškog aktera (glumci su anonimni naturščici) i slutnjom biseksualnog odeđenja njegove ličnosti naznačenog iritansom čula njuha, što je realizirano daleko sofisticiranije nego li je istovjetni motiv godinama kasnije iskoristio Apichatpong Weerasethakul (1970) u kultnom queer filmu Tropical Malady (Tropski virus; 2004). Filmom Atami Blues, zahvaljujući nizu kratkih meditativnih kadrova i promenadnih scena, donekle dominira eksperimentalni jazzy soundrack koji je komponirao Toru Takemitsu (1930-1996), zahvaljujući čemu bi ga se moglo okarakterizirati i kao kratki avangadni mjuzikl. Ovom prilikom Kino klub Split prikazuje revidiranu verziju iz 1967.

Trajanje: 20:24

Država: Japan

Jezik: zvuk bez teksta uz glazbenu podlogu

Tehnika: crno-bijelo

 

Dead Youth (Mrva mladost; 1967)

Mrtva mladost bazirana je na homoerotskoj mladenačkoj poemi Mutsuroa Takahashia (1937), jednog od najistaknutijih japanskih queer pjesnika. Lirska meditacija o prošlom vremenu i kolektivnim reminiscencijama u ingenioznoj Donald Richievoj filmskoj interpretaciji premeće se u montažnu strukturu neovisnih potraga trojice muškaraca za izgubljenim idealom istospolne ljubavi koji se metaforički manifestira u (donekle nekrofilnom) sjećanju na tagično preminulog druga čijim se beživotnim tijelom koje je izazivalo radikalne onanijske reflekse sada sladi muha (rubno ispervertirana biseksualna uloga žene) na napuštenoj plaži. Ova univerzalna filmska queer elegija introduktivno je zadana portretnom fotografijom „mračnog predmeta žudnje“ i pridruženim dugim crnim blankom s poetskom naracijom nakon čega se u scenografskom okružju razorenog hrama koje je korišteno i za potebe snimanja Richievog filma Cybele (1968) počinju odvijati isprepletene oniričke avanture radikalno dezintegriranih protagonista koji će se simbolično iznova susresti na pustoj obali uz temeljito eksploatirano mrtvo tijelo. Tradicionalno patinirani glazbeni score (pretpostavlja se kako je kompozitor filma i dizajner zvuka bio Toru Takemitsu) kombiniran je s povremeno naglašenim pozadinskim šumovima što dodatno ističe naturalnost dramske situacije. Ulogu naratora odradio je Donald Richie.

Trajanje: 13:32

Država: Japan

Jezik: engleski/japanski (engleski titlovi)

Tehnika: crno-bijelo

 

Ukupno trajanje programa: 57 minuta

 

Donald Richie

„…the Lafcadio Hearn of our time, a subtle, stylish, and deceptively lucid medium between two cultures that confuse one another: the Japanese and the American.“

Tom Wolfe (1930-2018)

U gornjem citatu Toma Wolfea, nedavno preminulog slavnog američkog publiciste koji je, između ostalog, zaslužan i za skript Brian De Palminog hit filma The Bonfire of the Vanities (Vatromet taštine; 1990) istaknuta je temeljna uloga Donalda Richiea (1924-2013) koji je, upravo poput grčkog apatrida Lafcadioa Hearna (1850-1904), posvećeno predstavljao lucidog medijatora konfliktnih odnosa između istočne (japanske) i zapadne (anglosaksonske) kulturne hemisfere. Donald Richie rođen je gradiću Lima u saveznoj američkoj državi Ohio, a u primarni kontakt s kompleksnom japanskom kulturnom tradicijom dospio je ratne 1942. zahvaljujući humanitarnom angažmanu pri pacifičkim savezničkim medicinskim korpusima tijekom drugog svjetskog rata. Iste je godine publicirao i svoju prvu kratku novelu naslovljenu Tumblebugs (Balegari). Nakon savezničke okupacije Japana Richie je 1947. prvi put sutupio na japansko tlo koje je prethodno samo promatrao s paluba ratnih brodova. Naselio se u Tokiju i dobio posao zapisničara u civilnom sektoru, da bi nešto kasnije postao redovni novinar, suradnik lista Pacific Stars and Stripes. Prema vlastitom priznanju japanski jezik je savladao i koristio se njime u svakodnevnoj komunikaciji s okolinom, ali ga do kraja života nije naučio ni čitati ni pisati. Fascinacija japanskom kulturnom proizvodnjom, posebice na polju filmske umjetnosti, kanalizirala je njegov medijski angažman u pravcu filmske kritike, a kao primarni izvor informacija poslužilo mu je prijateljsvo s producenticom Kashiko Kawakita (1908-1993) koja je, surađujući sa svojim suprugom Nagamasaom Kawakitaom (1903-1981) u periodu nakon Drugog svjetskog rata predstavljala ključnog promotora japanske kinematografije na europskom tlu, a istovremeno je djelovala i kao središnja distribucijska spona pri selektiranju filmskih ostvarenja zemalja starog kontinenta namijenjenih kino plasmanu u zemlji izlazećeg sunca (arhive su joj svojevremeno otvorili ugledni pariški Cinémathèque Française i neizbježni londonski British Film Institute). Zahvaljujući održavanju iznimno prisnih odnosa s bračnim parom Kawakita Donald Richie je upoznao Yasujirōa Ozua (1903-1963) što je presudno utjecalo na njegovu kasniju odluku da i sam režira filmove, iako je čitavog života sebe bio sklon isticati prvenstveno kao pisca ili kompozitora, te donekle filmskog teoretičara i likovnog umjetnika, a redateljsku aktivnost je, unatoč impresivnom opusu koji je tvorilo tridesetak (po nekim procjenama 35) eksperimentalnih filmova, održavao tek kao specifičan periodičan hobi. Nakon kratkotrajnog povratka u SAD tijekom kojeg je diplomirao tzv. liberalne ili opće studije na sveučilištu Columbia (New York), Donald se Richie krajem pedesetih godina prošlog stoljeća vratio u Japan, te počeo pisati filmske kritike za The Japan Times, tiražni nacionalni dnevnik na engleskom jeziku koji se tiska još od daleke 1897. godine. Njegovi osobni razlozi za adaptaciju na život u Japanu mogli bi se možda, striktno psihoanalitički, reducirati na činjenicu Richieve otvorene biseksualnosti koja je, kao segment konfliktnog LGBT fenomena u Americi tijekom pedesetih godina prošlog stoljeća i kasnije bila iznimno proskribirana, a japanska je (pseudo)liberalna društvena tradicija, barem iz perspektive seksualnih manjina, ozbiljavala tolerantnije duhovno ozračje. No, zahvaljujući uvidu u bogatstvo i spektralnost njegovog opusa, razvidno je kako je pri intelektualnom opredijeljenju prema alternativnoj zavičajnosti najbitniju ulogu ipak odigrala radikalna prvobitna fascinacija japanskim kulturnim naslijeđem u najširem smislu. Nativnom američkom tlu vraćao se tek povremeno. U periodu između 1961. i 1965. zbog propalog braka sa spisateljicom Mary Evans (ostatak života proveo je kao samac), te od 1969. do 1972. zbog angažmana na mjestu filmskog kuratora Muzeja moderne umjetnosti u New Yorku. Od prethodno navedenih tridesetak eksperimentalnih filmova profesionalno je realizirao svega šest naslova (ostali su pohranjeni u privatnoj ostavštini) koji tvore njegovu konvencijski prihvaćenu kinematografiju, kako navode i IMDB portal i slični izvori. Autor je preko četrdeset knjiga iz šire domene „japanologije“ s težištem na filmskim sudijama, te narator niza dokumentaraca o japanskoj tradiciji i svakodnevici, kao i prevoditelj (engleski titlovi) dijela filmskog opusa Akire Kurosawe (1910–1998). Posljednji filmski angažman bio mu je realizacija audio komentara za klasike japanske kinematografije u DVD izdanjima ugledne američke kompanije The Criterion Collection. Što se, pak, Richievog autorskog doprinosa kinematografskoj praksi tiče – i laik bi jednostavno mogao naslutiti kako se radi o vještom parafaziranju manirizama i primjeni temeljnih stilskih koordinata (u skromnijim, minimalističkim estetskim gabaritima) proizišlih iz klasične kompozicije i poetike kadra na kakve je globalna publika navikla zahvaljujući prethodnom uvidu u ostvarenja autora poput ranije navedenih Yasujirōa Ozua i Akire Kurosawe, te neizostavnog Mikio Narusea (1905-1969) koji je ujedno predstavljao i autorovog osobnog favorita među redateljima na čijim filmovima je temeljio svoje impresivne eksperimentalne kinematografske vinjete. Realizirani uglavnom bez zvuka ili s minimalnom zvučnom kulisom (bez teksta i dijaloga), te snimljeni u pravilu crno-bijelom tehnikom pomoću 16 mm kamere, Richievi su filmovi, u odmaku od prethodno navedenih ideala, izravnošću i nenametljivošću zadirali duboko do u samo ishodište filmskog medija naglašavajući pri tom esencijalne motive proizišle iz kompleksne tradicije japanskih vizualnih umjetnosti. Donald Richie je svoje radove običavao definirati kao iznimno (inter)personalne filmske koncepte zahvaljući kojima je prvenstveno oživio primarne rituale oslobađanja ljudske vrste u prirodi s težištem na konfliktu seksualnosti. Pri tome se nije libio ni od bilježenja izvitoperenih i nesputanih dječjih igara, ni od homoseksualno/biseksualnih fantazija i oniričkih vizija, a kao primarni motiv često je u njegovim filmovima prisutan fundamentalni odnos muškarca i žene koji se iz situacije prirodnog ideala ljubavi filigranski neprimjetno, u zahtjevnoj minutaži kratkog filma, razgrađuje u pravcu analize posvemašnjeg nerazumijevanja među spolovima. Iz djelomično sačuvanih sinopsisa niza opsežnih predavanja koja je održavao osamdesetih godina prošlog stoljeća na nekoliko japanskih sveučilišta razvidno je kako su, što se tiče zapadnog kulturnog kruga za koji je Japan sve do „Richievog vremena“ bio svojevrsna terra incognita, na njega su u formativnim godinama (kao suvremenici) najintenzivniji utjecaj izvršili književni klasik Truman Capote (1924-1984) i kontroverzna teoretičarka Susan Sontag (1933-2004), a studentima je kao ideal suvremene američke kinematografije u djelatnoj paksi često isticao Jima Jarmuscha (1953) u čijim je ranim ostvarenjima bio sklon uočavati brojne similarne elemente proizišle i iz vlastitog autorskog senzibiliteta. Kao gostujuće profesore na japanskim sveučilištima ugostio je, između ostalih, Igora Stravinskog (1882-1971) i Francisa Forda Coppolu (1939). Bio je presudna inspiracija japanskim vizualnim umjetnicima i eksperimentalnim redateljima Takahitou Iimuri (1937), Yoichiu Takabayashiu (1931-2012) i Nobohikou Obayashiu (1938) s kojima je 1964. (za grupni doprinos avangardnom filmskom izričaju) podijelio nagradu na kratkovjekom (svega pet izdanja između 1949. i 1974.), ali i iznimno utjecajnom, neprežaljenom belgijskom festivalu eksperimentalnog filma Knokke-Le-Zoute koji se održavao u prostorima derutnog casina u tom izoliranom gradiću u periodu božićno-novogodišnjih praznika. Ista manifestacija je omogućila prodor američke underground produkcije u Europu, Jean-Luc Goddard (1930) je na tom mjestu prvi put pogledao film Flaming Creatures (1963) u režiji kultnog Jacka Smitha (1932-1989), Yoko Ono (1933) je običavala šetati gola među posjetiteljima i izvoditi ad hoc performanse, a svoje rane eksperimente prezentirali su još i Michael Snow (1928), Charlemagne Palestine (1947), Peter Kubelka (1934), te kasnije hollywoodske vedete Martin Scorsese (1942) i uvodno spomenuti Brian de Palma, kao i mnogi drugi autori. Donald Richie običavao je apostrofirati tzv. zlatno doba američkog društveno-političkog razvoja (period od 1940ih do početka 1960ih) kao izgubljeni ideal na čijim je tekovinama, u reverzibilnoj razmjeni iskustava, bio sklon promovirati zapadnu kulturnu matricu svojim japanskim studentima, kolegama i prijateljima, a što se očituje i u lirskom aspektu njegove kinematografije, posebice kada su koncept čiste prirode (u kompozicijskoj pozadini) i rituali društvene integracije (u prvom filmskom planu) kao temeljni vizualni motivi u pitanju. Donald Richie nije bio otovreni apologet zena niti praktični budist, mada je nesuđenog nobelovca Daisetsua Teitaroa Suzukia (1860-1966) ponekad navodio kao svoga „učitelja“, a neki elementi njegove memoaristike koja nikada nije doživjela integralno izdanje, kao i sjećanja njegovih sugovornika, također daju naslutiti kako je ipak bio duboko uronjen u taj specifičan koncept doživljaja svijeta i pripadajuće mu religijske prakse. Primjerice, tijekom jednog od brojnih razgovora s američkim filmskim teoretičarem Davidom Bordwellom vješto je i spontano isprovocirao upravo školski primjer koana:

DB: Svidjela mi se tvoja knjiga.

DR: Putovao sam tri mjeseca, a napisao sam je za tri tjedna.

DB: Ja sam je pročitao za tri sata.

DR: Oduzela ti je previše vremena.

Donald Richie je, može se kazati, bio i ostao jedinstvena figura na središnjoj razmeđi globalne kulture, autor koji će ostati najpoznatiji po enormnom opiranju nametnutim ritualima smrti i efektnim studijama i vizualnim odama u slavu rituala života.

“Another country, I am discovering, is another self. I feel like Siegfried in the forest – understanding the language of the birds”

(Donald Richie)

U sklopu dvotjednog ciklusa filmova Donalda Richiea Kino klub Split objedinio je svih šest njegovih profesionalnih uradaka.

 

Darko Duilo